Klęska Polski we wrześniu 1939 roku całkowicie zmieniła życie mieszkańców Zawiercia. Miasto zostało włączone bezpośrednio do III Rzeszy, a jego nazwę zmieniono na Warthenau. Niemieckie władze rozpoczęły intensywną germanizację, której jednym z elementów było ograniczanie Polakom dostępu do edukacji. Zamykano szkoły, starając się pozbawić dzieci i młodzież możliwości nauki.
Wyjątkiem było działające od 1934 roku Prywatne Koedukacyjne Gimnazjum Kupieckie, które po staraniach władz szkoły wznowiło działalność już na początku października 1939 roku. Placówka stała się nie tylko miejscem nauki, ale również jednym z ośrodków podtrzymywania polskiej tożsamości. Prowadzono tam m.in. konspiracyjne lekcje historii i sięgano po polską literaturę patriotyczną.
W tym samym czasie do Zawiercia docierała konspiracyjna prasa przewożona z Zagłębia. Stała się ona inspiracją do stworzenia własnego, lokalnego pisma. Jesienią 1939 roku, w środowisku związanym ze szkołą, nauczycielami, absolwentami, młodzieżą i harcerzami, narodziła się samorzutna podziemna organizacja „Płomień”. Powstała również gazetka nosząca tę samą nazwę.
Sama nazwa miała znaczenie symboliczne. „Płomień” nawiązywał do harcerskiego ogniska – miał rozjaśniać mrok okupacji, dawać ludziom nadzieję, podtrzymywać wiarę w odzyskanie wolności i pomagać przetrwać trudny czas niewoli.
Organizacja nie była związana z żadnym ugrupowaniem politycznym. Jej działalność koncentrowała się na podtrzymywaniu polskiego ducha, przeciwstawianiu się germanizacji, wzajemnej pomocy oraz utrudnianiu okupantowi realizacji jego polityki.
Jednym z najważniejszych narzędzi działania była gazetka „Płomień”. Pierwsze wydania ukazywały się na przełomie października i listopada 1939 roku w nakładzie około 50 egzemplarzy. Z czasem nakład dochodził nawet do około 120 sztuk. Jeden egzemplarz czytało jednak często wiele osób, ponieważ gazetki przekazywano sobie z domu do domu. Informowano w nich o sytuacji politycznej i wydarzeniach na frontach, korzystając m.in. z wiadomości zdobywanych podczas nielegalnych nasłuchów radiowych. Publikowano także teksty podtrzymujące mieszkańców na duchu oraz zachęcające do różnych form oporu wobec okupanta.
„Płomień” szybko wykroczył poza samo Zawiercie. Gazetka docierała m.in. do Łaz, Wysokiej, Kromołowa, Poręby, Kroczyc i Pilicy. Od grudnia 1939 roku miała ukazywać się już co tydzień.
Konspiracja nie ograniczała się jednak do działalności wydawniczej. Dwukrotnie przygotowano również specjalne ulotki – w rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości oraz w pierwszą rocznicę wybuchu wojny. Organizacja starała się również chronić młodzież przed wywózkami na roboty przymusowe do Niemiec. Zagrożonych młodych ludzi przyjmowano do szkoły, pomagano im znaleźć zatrudnienie lub formalnie meldowano ich w gospodarstwach domowych, aby zmniejszyć ryzyko deportacji.
Prowadzono także szeroką działalność pomocową. Organizowano żywność i odzież dla potrzebujących, wspierano rodziny pozostające bez środków do życia oraz przygotowywano paczki dla jeńców wojennych pochodzących z Zawiercia. Pieniądze na działalność pochodziły przede wszystkim z anonimowych datków mieszkańców.
Przełom nastąpił we wrześniu 1940 roku. Z okazji pierwszej rocznicy wybuchu wojny organizacja wezwała mieszkańców do zamanifestowania żałoby narodowej poprzez pozostanie 1 września w domach. W tym czasie Gestapo było już na tropie konspiratorów. Na początku września doszło do pierwszych zatrzymań, a 18 września 1940 roku rozpoczęły się masowe aresztowania członków „Płomienia”, ich rodzin oraz osób związanych z działalnością organizacji. Według źródeł zatrzymano około 120 osób. Wielu aresztowanych trafiło później do więzień i obozów koncentracyjnych, część nie przeżyła niemieckich represji.
Masowe aresztowania zakończyły niespełna roczną działalność „Płomienia”. Mimo krótkiego okresu istnienia organizacja pozostawiła ważny ślad w historii okupowanego Zawiercia. Była przykładem lokalnego oporu, który nie opierał się przede wszystkim na walce zbrojnej, lecz na informacji, edukacji, pomocy potrzebującym i konsekwentnym podtrzymywaniu polskiej tożsamości.
Prezentacje o organizacji Płomień oraz Wacławie Chrzanowskim przygotowane przez Zespół Szkół Ekonomicznych w Zawierciu.
Foto: ze Zbiorów Zespołu Szkół Ekonomicznych w Zawierciu.
