Czy sportowe sukcesy Aluron CMC Warty Zawiercie uzasadniają budowę jednej z największych inwestycji w historii miasta? Dr Artur Grabowski, ekonomista i badacz ekonomii sportu, podkreśla, że sama pozycja klubu nie może przesądzać o wydaniu blisko 130 mln zł netto. Jego zdaniem kluczowe są: rzeczywiste wykorzystanie hali, koszty jej utrzymania, finansowanie zewnętrzne oraz odpowiedź na pytanie, czy obiekt nie stanie się wieloletnim obciążeniem dla miejskiego budżetu.
Czy sukcesy sportowe zawierciańskich klubów, szczególnie Aluron CMC Warty, są wystarczającym uzasadnieniem – z ekonomicznego punktu widzenia – dla realizacji jednej z największych inwestycji w historii miasta?
Artur Grabowski: Sukces sportowy może być przesłanką inwestycji, ale nie może być jej jedyną podstawą. Osiągnięcia Aluron CMC Warty Zawiercie zwiększają rozpoznawalność miasta, tworzą popyt kibicowski, wzmacniają lokalną identyfikację i ujawniają niedopasowanie istniejącej infrastruktury do poziomu sportowego klubu. Obecna hala nie spełnia wszystkich wymogów, a część spotkań pucharowych i fazy play-off rozgrywana jest poza Zawierciem. Jest to realny koszt ekonomiczny w postaci utraty części wydatków kibiców, efektów promocyjnych i lokalnej konsumpcji. Nie należy jednak utożsamiać bieżącej pozycji sportowej z trwałym strumieniem korzyści. Wyniki klubów są zmienne, zależą od finansowania prywatnego, jakości kadry i konkurencji. Infrastruktura pozostaje natomiast w majątku miasta przez kilka dekad. Występuje zatem asymetria horyzontów: sukces sportowy może trwać kilka sezonów, natomiast zobowiązania inwestycyjne i operacyjne mogą obciążać budżet miejski przez 25–40 lat. Z ekonomicznego punktu widzenia sukces klubu powinien być traktowany jako czynnik uruchamiający analizę, a nie jako substytut analizy. Inwestycja staje się racjonalna dopiero po wykazaniu, że hala będzie produkowała szeroki strumień usług: mecze wielu dyscyplin, treningi, sport młodzieżowy, wydarzenia kulturalne, targi, konferencje, funkcje ochrony ludności oraz aktywność rekreacyjną. Im silniejsza wielofunkcyjność i im większe wykorzystanie poza kalendarzem ligowym, tym mniejsze ryzyko uzależnienia ekonomicznej wartości obiektu od jednego klubu. Wniosek jest taki: sukcesy sportowe są argumentem koniecznym z perspektywy popytu i prestiżu, lecz niewystarczającym z perspektywy efektywności alokacyjnej. Uzasadnienie powinno wynikać z pełnej analizy kosztów i korzyści oraz z trwałego modelu wykorzystania obiektu.
Czy miasto liczące około 42 tys. mieszkańców powinno budować halę porównywalną z obiektami powstającymi w znacznie większych ośrodkach, a jeśli tak, jak ocenić, czy skala inwestycji jest proporcjonalna do jego możliwości?
Liczba mieszkańców w granicach administracyjnych nie jest wystarczającą miarą rynku.
W przypadku sportu profesjonalnego właściwsze jest pojęcie funkcjonalnego obszaru oddziaływania. Zawiercie pełni funkcję ośrodka powiatowego, a marka klubu przyciąga kibiców spoza miasta. Hala może więc obsługiwać rynek większy niż lokalna populacja, szczególnie jeżeli będzie dobrze skomunikowana i zdolna do organizacji wydarzeń o zasięgu regionalnym. Nie oznacza to jednak, że każda duża skala jest racjonalna. Hala o pojemności 3 395 miejsc siedzących podczas meczów i ponad 4 tys. podczas wydarzeń artystycznych powinna być oceniona przez oczekiwany współczynnik wykorzystania. Należy ustalić: liczbę wydarzeń rocznie, średnią frekwencję, udział wydarzeń z frekwencją powyżej 70% pojemności, liczbę dni komercyjnego najmu, liczbę godzin wykorzystania treningowego i społecznego oraz udział mieszkańców spoza gminy. Proporcjonalność inwestycji powinna być oceniana w czterech wymiarach: fiskalnym, popytowym, funkcjonalnym i przestrzennym. Proporcjonalność fiskalna oznacza brak nadmiernego ograniczenia innych usług publicznych. Proporcjonalność popytowa wymaga wystarczającej liczby wydarzeń i użytkowników. Proporcjonalność funkcjonalna oznacza brak przewymiarowania zaplecza i powierzchni. Proporcjonalność przestrzenna wymaga wykazania przewagi lokalizacji nad substytutami dostępnymi w aglomeracji. Wniosek? Średnie miasto może racjonalnie posiadać duży obiekt, jeżeli pełni funkcję ponadlokalną i osiąga wysokie wykorzystanie. Niedopuszczalne byłoby natomiast kopiowanie skali większych miast bez wykazania własnego rynku i stabilnego programu wydarzeń.
Szacowany koszt budowy wynosi blisko 130 mln zł netto. Czy zasadnym wskaźnikiem jest koszt inwestycji w przeliczeniu na jednego mieszkańca i co może on powiedzieć o rzeczywistym obciążeniu miejskiego budżetu?
Koszt na mieszkańca jest użytecznym wskaźnikiem komunikacji społecznej i porównań wstępnych. Przy wartości 129,9 mln zł netto i populacji 45,6 tys. mieszkańców wynosi około 2 849 zł netto na mieszkańca. Przy populacji 42 tys. mieszkańców byłoby to około 3 093 zł netto. Relacja ta pokazuje skalę projektu wobec wspólnoty lokalnej, ale nie oznacza, że każdy mieszkaniec faktycznie poniesie jednorazowo taki koszt. Wskaźnik nie uwzględnia struktury finansowania. Jeżeli część kosztu zostanie pokryta dotacją państwową, funduszami unijnymi lub innymi środkami zewnętrznymi, bezpośredni ciężar dla budżetu miasta będzie niższy. Z drugiej strony finansowanie kredytem zwiększy koszt o odsetki, prowizje i ryzyko stopy procentowej. Kwota netto nie przesądza również o ekonomicznym ciężarze VAT, ponieważ zależy on od konstrukcji prawnej inwestycji i możliwości jego odliczenia. Lepszą miarą jest pakiet wskaźników: wkład własny netto na mieszkańca; roczna obsługa długu na mieszkańca; roczna dopłata operacyjna na mieszkańca; koszt całego cyklu życia na mieszkańca; udział inwestycji w rocznych dochodach i wydatkach majątkowych; wpływ na nadwyżkę operacyjną; utracone wydatki na inne cele. Wniosek: koszt per capita powinien być publikowany, ale wyłącznie razem z informacją o wkładzie własnym, długu, dotacjach i kosztach eksploatacji.
Czy zaciąganie wieloletnich zobowiązań na budowę hali jest ekonomicznie uzasadnione, jeśli obiekt prawdopodobnie nie będzie sam na siebie zarabiał, a w pobliżu funkcjonują już duże hale Aglomeracji Śląsko-Zagłębiowskiej?
Kryterium samofinansowania jest zbyt wąskie dla infrastruktury publicznej. Szkoły, biblioteki, drogi i baseny również zwykle nie pokrywają wszystkich kosztów przychodami użytkowników. Racjonalność ekonomiczna wynika z łącznej wartości usług rynkowych i nierynkowych. Hala może generować korzyści konsumpcyjne dla mieszkańców, promocję miasta, aktywizację sportową dzieci i młodzieży, przychody lokalnych przedsiębiorstw, wzrost atrakcyjności osiedleńczej oraz funkcję bezpieczeństwa. Jednocześnie bliskość dużych obiektów Aglomeracji Śląsko-Zagłębiowskiej zwiększa ryzyko substytucji. Koncerty, targi i widowiska mogą być lokowane tam, gdzie organizator otrzyma większą widownię, lepsze połączenia transportowe i bardziej rozwinięte zaplecze. Zawiercie nie powinno zatem zakładać, że sam fakt posiadania hali stworzy popyt. Potrzebna jest segmentacja rynku i specjalizacja: siatkówka najwyższego poziomu, wspinaczka, wydarzenia subregionalne, sport szkolny, wydarzenia firmowe i lokalne. Przed podjęciem wieloletniego zobowiązania należy porównać co najmniej różne warianty. W analizie należy stosować wartość bieżącą netto kosztów i korzyści, uwzględnić ryzyko oraz przeprowadzić test odporności na spadek frekwencji, wzrost kosztów energii i mniejszą liczbę wydarzeń. Wniosek: wieloletnie finansowanie jest dopuszczalne, jeżeli miasto utrzyma bezpieczną nadwyżkę operacyjną, zabezpieczy znaczące finansowanie zewnętrzne, ograniczy ryzyko kosztowe i udowodni przewagę wariantu budowy nad tańszymi alternatywami. Brak samofinansowania nie jest przeszkodą; przeszkodą jest niekontrolowany i nieprzejrzysty deficyt.
Co stanowi większe zagrożenie dla finansów miasta: koszt samej budowy czy późniejsze, coroczne koszty utrzymania hali?
Koszt budowy występuje w krótkim okresie, może przekroczyć plan i wymaga zapewnienia płynności. W formule zaprojektuj i buduj ryzyko częściowo przenosi się na wykonawcę, lecz nie znika. Zmiany zakresu, wzrost cen materiałów, roszczenia kontraktowe, nieprzewidziane warunki gruntowe oraz dodatkowe wymagania mogą podnieść cenę końcową. Koszty utrzymania mają charakter kumulacyjny. Obejmują energię, wynagrodzenia, ochronę, sprzątanie, serwis instalacji, ubezpieczenie, remonty, podatki i rezerwę odtworzeniową. Nawet umiarkowany roczny deficyt powtarzany przez 30 lat może osiągnąć wartość porównywalną z nakładem początkowym. Ponadto wydatki operacyjne są trudniejsze politycznie do ograniczenia, ponieważ zamknięcie lub istotne ograniczenie działania gotowego obiektu oznaczałoby utratę użyteczności wcześniej poniesionych nakładów. Najwłaściwszym narzędziem jest rachunek kosztu całego cyklu życia. Powinien obejmować nakład budowlany, wyposażenie, finansowanie, eksploatację, remonty kapitalne i wartość rezydualną. Miasto powinno utworzyć co najmniej trzy scenariusze: optymistyczny, bazowy i stresowy. W scenariuszu stresowym należy przyjąć niższą frekwencję, mniejszą liczbę imprez komercyjnych, wyższe ceny energii i konieczność wcześniejszych remontów. Wniosek: krótkookresowo większym zagrożeniem jest przekroczenie kosztu budowy, natomiast długookresowo groźniejszy może być trwały deficyt operacyjny. Decyzję należy więc opierać na łącznym koszcie cyklu życia, nie na samym koszcie kontraktu.
Gdzie powinna przebiegać granica między wspieraniem sportu jako zadania publicznego a finansowaniem profesjonalnych klubów?
Zadaniem publicznym jest tworzenie warunków powszechnego dostępu do sportu, rekreacji, edukacji i kultury fizycznej. Profesjonalny klub jest natomiast podmiotem działającym na rynku: sprzedaje bilety, prawa marketingowe, sponsoring i inne świadczenia. Granica powinna przebiegać według zasady neutralności, przejrzystości i ekwiwalentności. Miasto może finansować budowę i utrzymanie infrastruktury, jeżeli obiekt pozostaje rzeczywiście wielofunkcyjny i dostępny na niedyskryminacyjnych zasadach. Klub zawodowy powinien płacić za korzystanie z hali według przejrzystej metodologii, obejmującej co najmniej koszty bezpośrednie, udział w kosztach wspólnych i wartość komercyjnych korzyści. Preferencje mogą być uzasadnione promocją miasta, lecz świadczenia wzajemne muszą być mierzalne i wycenione. Niedopuszczalne ekonomicznie byłoby przerzucenie na mieszkańców pełnego kosztu obiektu de facto klubowego, podczas gdy prywatny podmiot zachowywałby większość przychodów. Ryzyko moralnego hazardu powstaje wtedy, gdy klub podejmuje kosztowne decyzje sportowe, oczekując, że infrastruktura, czynsz i koszty eksploatacji zostaną pokryte publicznie. Model powinien więc rozdzielać odpowiedzialność: miasto finansuje dobro wspólne, klub finansuje użytkowanie komercyjne. Wniosek jest taki: publiczne wsparcie jest uzasadnione w zakresie produkcji dobra wspólnego. Finansowanie profesjonalnego klubu powinno mieć charakter kontraktowy, proporcjonalny i ekwiwalentny, a nie bezwarunkowy. Rekomendowany warunek podjęcia inwestycji jest taki, że z ekonomicznego punktu widzenia pozytywna decyzja może zostać uznana za racjonalną wyłącznie po spełnieniu łącznie następujących warunków: uzyskanie znaczącego i prawnie pewnego finansowania zewnętrznego przed zawarciem głównego kontraktu; przedstawienie pełnego kosztu brutto, kosztu finansowania i kosztu całego cyklu życia; wykazanie, że roczna dopłata operacyjna nie naruszy zdolności miasta do finansowania usług podstawowych; zawarcie długoterminowych, odpłatnych umów z głównymi użytkownikami, w tym z klubem profesjonalnym; opracowanie realistycznego kalendarza wykorzystania obiektu i badania rynku wydarzeń; ustanowienie mierników rezultatów i mechanizmu okresowej ewaluacji społeczno-ekonomicznej.
Dr Artur Grabowski – politolog, ekonomista pracujący Katedrze Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Fan, praktyk i badacz fenomenu sportu w ujęciu ekonomiczno-społecznym. Autor 63 artykułów naukowych i 5 książek. Założyciel i opiekun Koła Naukowego „Ekonomia sportu” działającego przy Katedrze Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Członek Sekcji Nauk Ekonomicznych, Komisji Nauk Prawnych i Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk. Członek Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych.
FOT. Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
